İlk çıktığı noktadan denize kadar, deliçay yatağı uzunluk olarak 86 km civarındadır. Net bir ölçüm olmamasına rağmen tahmini rakam bu metreye tekabül eder. Hayvansal canlı hayatı için önemli bir sığınak, barınak ve beslenme merkezidir. Ilıman bir suya sahip olduğu için bir zamanlar içinde çok çeşitli balık türünü barındıran dere, bugün bölge halkı tarafından Öz balığı diye adlandırılan tatlı su Kefali, Yılan balığı ve çöpçü balığını barındırır. 1970’li yıllara kadar yaklaşık 15 çeşit balık türüne ev sahipliği yapan Deliçay, bilinçsiz avlanma ve bilinçsiz su kullanımından dolayı yatağındaki su eksildiğinden pek çoğunun nesli tükenmiştir. Geriye kalan üç çeşit balıktan çöpçü ve yılan balığı da gerekli önlemler alınmazsa bir iki yıl içinde nesli tükenecektir. Özbalığı aşırı ve bilinçsiz avlanmaya rağmen yok olmamak için direnmektedir. Bu şekilde avcılık devam eder ve önlem alınmazsa 5/10 yıl içinde Deliçay yatağında hiç balık türü kalmamış olacak. Avlanan insanlar olta yerine zıpkın, şiş, elektrik, dinamit ve zehir kullanmaktalar.
Deliçayın Amanoslardan çıkış noktası yani başlangıç yeri Doğu yönünde Milli Mağara bölgesindeki su kaynaklarıdır. En büyük su gözü ise Keldağ eteklerinin kuzey noktasından çıkan Küşne pınarlarıdır. En büyük su kaynağı burası olduğu için halk Deliçayın çıkış yerini Küşne pınarları olarak bilirler. Fakat ilk pınarlar Milli mağara pınarlarıdır. Çünkü Küşne pınarlarından daha yukardadır. Bitki çeşitliliği olarak derenin kenarları Sedir ve Göknar hariç Amanoslarda var olan bütün bitkileri barındırır.

Deliçayın tarihdeki adı PİNARUS tur. Pers kralı Darius ve Roma kralı Büyük İskender M.Ö. 333 yılların da Kuzuculu ve Dörtyol Öğülbek mahallesi civarın da yaptıkları savaş şöyle anlatılır. Pers kralı Darius ‘ un ordusu İslahiye ve Hassa yönünde yani Amanosların doğusundadır. Büyük İskender‘in ordusu da Amanosların batısındadır. Öncüler sayesinde birbirlerini Deliçayın Öğülbek mevkiinde bulurlar ve kıyasıya savaşırlar. Savaşı kaybeden Pers kralı Darius kaçmak için Deliçay vadisini ve dere yatağını kullanır. Anlatılanlara göre Darius kaçarken tacını bir çalıya takıp Deliçay deresine düşürmüştür. Bilinmez yarı gerçek yarı doğru defineciler hala Deliçay deresinde o tacın peşindeler. O yüzden birçok tarihi ören yeri tahrip altındadır.

Havza bu kadar geniş olunca doğal olarak birçok küçük akarsu kaynakları da Deliçay deresine akmaktadır. Bunların başında Bilalık deresi, Karamağara çayı Buğulen deresi, Kapılı çayı, Tüm çayı, Karlık suyu, Şıhmahmut deresi, Abdil deresi, Küşne pınarları, Milli mağara dere yatakları, Sırapınar dereleri, Taşlı ufacık deresi, Eğrecik deresi ve bazı irili ufaklı dereler gelmektedir.

Bu havzayı oluşturan alan Amanos dağlarının merkezi noktasındadır. Kuzey yönünde Keldağ ile kuzey batı yönünde Tekkoz Tepesi, güney yönünde Mığır Tepeleri ve güney batı yönünde kalan Çökek yaylası arasında kalan Deliçay ve Beşikgöl derelerinin batıya İskenderun Körfezine akış yönünü sağlayan geniş ve derin bir vadidir. Deliçay havzası dememizdeki en büyük etken Amanos dağlarının en büyük akarsuyu olmasındandır. Amanosları kuzeyden yani murat dağından güneye Samandağı ilçesi uç noktası denize ulaşan bölgeye kadar düşünürsek Amanosları ikiye ayıran en büyük vadidir. Deliçay havzasının merkezi nokta olma özelliğinin diğer sebebi ise orta Akdenizden yükselen sıcak ve nemli hava, karasal iklime yani doğuya doğru geçişini Deliçay havzası üzerinden yapmaktadır. Aynı derecede karasal iklim de bu noktadan doğu Akdeniz bölgesine yayılmaktadır. Bu yüzden bölge özellikle Deliçay havzasında bulunan yerleşim alanları zaman zaman fırtınalıdır. Amanoslarda aynı süreci yaşayan ikinci bir bölge ise İskenderun Yarıkkaya bölgesidir. Ama vadi fazla geniş olmadığı için bitki çeşitliliği azdır. Deliçay havzasını oluşturan bölge kuş uçuşu olarak batıdan doğuya doğru 50/60 km kuzeyden güneye doğru kimi bölgesi 10/15 km Erzin, Kuzuculu ve Dörtyol yerleşim alanlarını içine alan batı ağız bölümünün genişliği 20/30 km civarındadır. Havzadaki Deliçay vadisinin derinliği buna göre orantılıdır. Mığır tepesi yaklaşık 2240 mt , Keldaz tepesi de yaklaşık olarak 2085 mt yüksekliğinde olduğundan vadinin derinliği ve genişliği açısından ayrı bir önem arz eder. Vadinin uç kısmını oluşturan bölge Keldaz ve Mığır tepelerine göre rakım olarak düşük olduğundan hava sürkilasyonu bu bölgeden geçiş yapmaktadır. Hınzırlı yaylası hem karasal iklime girdiği için hem doğu yönünde kaldığından hem de rakımı düşük olduğundan Amanosları ve Deliçay havzasını besleyen sıcak ve nemli havayı alamamaktadır. Havzanın çok geniş ve derin olması nedeniyle küçük dağ kümelerine ve tepeciklere de ev sahipliği yapmaktadır. Buna göre havzanın içinde kalan tepeler ve dağ kümeleri şu şekildedir.

Tossak--------------------------- Şimşir ----------------- -Buxus sempervirens
Hartlap------------------------- ---Sandal
Dalkara------------------------- --Dişbudak -------------- -Fraxinus Excelsior
Hannıp--------------------------- -Keçiboynuzu
Har------------------------------- --Defne
Bağnraz--------------------------- Kayın ------------------ --Fagus Orientalis
Meşe------------------------------- Saplı meşe-------------- Quercus
Eyre-Akkozzak------------------- Meşe----------------------Qurecus Robur
Geyik sırası----------------------- Yabani kimyon
Merhem ağacı-------------------- Mahlep
Dağ Kavağı----------------------- Huş
Gağırcak-------------------------- Zakkum
Mezda----------------------------- Toros Göknarı --------- Abies Cilicica
Kamalak veya katran----------- Lübnan sediri ---------- Cedrus Libani
Avrupa çamı--------------------- Servi çamı

Çökek yaylası Dörtyol ilçe merkezinin en gözde yaylalarından biridir. Bunun sebebi ise yaylada bulunan Dini faaliyetlere yönelik çalışmaların ağırlıklı olduğu merkezdir. Çökek yaylası kış aylarında dahi kullanılmaktadır.
Dörtyol ilçe merkezine yakınlığı nedeni ve Deliçay havzası içerisinde olması nedeni ile bol miktarda nem aldığından, değişik bitki toplulukları bir arada bulunmaktadır. Rakım düşüklüğü yüzünden Kara çam ve Kayın hariç hemen hemen her bitkiyi barındırır. Çökek yaylası araç yolu asfalt kaplamadır. Elektirik ve su alt yapısı olan yaylada nüfusu tam kestirmek zordur. Çünkü yaylayı dışardan gelen ziyaretçilerde kullandığı için tam sayı vermek mümkün değildir. Ama yerleşik halk 2000 nin üzerindedir.